Av Tüfeği Sözlüğü

A

Açık nişangah: Açık nişangah, namlu üzerindeki gez ve arpacıktan oluşan, optik olmayan mekanik nişan düzeneğidir; dürbün olmadan nişan almayı sağlar ve yakın mesafede hızlı hedef yakalamada kullanılır.
Arpacık: Arpacık, namlu ucunda nişan bandının bittiği yerde bulunan küçük nişan noktasıdır; pirinç, beyaz veya fiber optik (ışıklı) tipleri yaygındır.
Atalet sistemi: Atalet sistemi, yarı otomatik av tüfeklerinde geri tepme enerjisini bir yay ve ataletli mekanizma bloğu aracılığıyla kullanarak kovanı atan ve yeni fişeği süren çalışma sistemidir.

B

Backbored namlu: Backbored (overbored) namlu, iç çapı kalibrenin standart ölçüsünden bir miktar geniş işlenmiş namludur; amaç saçma sürtünmesini azaltıp dağılımı düzenlemektir.
BB bilye: BB bilye, havalı silahlarda kullanılan yaklaşık 4,5 mm çapındaki küresel çelik mühimmattır; düz (yivsiz) namlulu ve çok atışlı CO2 silahlarda yaygındır, sert yapısı nedeniyle sekme riski taşır.

C

Cast (Dipçik yana kaçıklığı): Cast, dipçiğin nişan hattına göre sağa veya sola yaptığı yanal açıdır; gözün nişan bandıyla aynı düşey düzlemde durmasını sağlamak için kullanılır.
Ceviz derecesi: Ceviz derecesi, ceviz dipçiklerde ağacın damar deseni, renk ve yoğunluğuna göre belirlenen kalite sınıfıdır; yüksek derece daha belirgin desen ve genellikle daha yüksek fiyat anlamına gelir.
CO2 sistemi: CO2 sistemi, saçmayı itmek için değiştirilebilir bir kartuş veya doldurulabilir tüpteki sıvılaştırılmış karbondioksitin buharlaşma basıncını kullanan havalı silah sistemidir; kurma gerektirmez ve çok atışlı tasarımlara uygundur.

Ç

Çelik saçma: Çelik saçma, kurşun yerine yumuşak çelik tanelerden yapılan saçmadır; yalnızca üreticinin çelik saçmaya uygun olduğunu belirttiği namlu ve şoklarla kullanılmalıdır.
Çifte yivli (double rifle): Çifte yivli, iki yivli namlusu yan yana veya alt alta yerleştirilmiş kırma tüfektir; mekanik çevrim gerektirmeyen çok hızlı ikinci atış imkânıyla geleneksel olarak yakın mesafe büyük av tüfeği olarak bilinir.

D

Denge noktası: Denge noktası, tüfeğin ağırlık merkezinin bulunduğu yerdir; genellikle menteşe pimi veya mekanizma gövdesi çevresinde olması tüfeğin dengeli hissettirmesini sağlar.
Diabolo saçma: Diabolo saçma, havalı silahlarda kullanılan, önü dolu baş ve arkası içi boş etek bölümünden oluşan bel kısmı daralmış kurşun veya alaşım mermidir; etek namluda sızdırmazlık sağlar ve uçuşta saçmayı dengeler.
Dipçik pedi: Dipçik pedi, dipçiğin omuza dayanan ucuna takılan kauçuk veya jel parçadır; geri tepmeyi yumuşatır, kaymayı önler ve dipçik boyunu bir miktar ayarlamaya yarar.
Drop (Dipçik düşüklüğü): Drop, nişan bandının uzantı çizgisi ile dipçiğin tarak (yanak dayama) kısmı ve dipçik ucu arasındaki düşey mesafedir; göz ile nişan hattının hizasını belirler.
Dürbün montajı: Dürbün montajı, tüfek dürbününün mekanizma gövdesi üzerine sabitlenmesini sağlayan ray, ayak ve halka sisteminin bütünüdür; montaj tipi dürbünün yüksekliğini, sağlamlığını ve sökülüp takılabilirliğini belirler.
Düz çekimli sürgü (straight pull): Düz çekimli sürgü, sürgü kolunun kaldırılmadan doğrudan geriye ve ileriye çekilerek çalıştırıldığı sürgü mekanizmasıdır; klasik döner sürgüye göre daha hızlı tekrar atış sağlamayı amaçlar.

E

Ejektör: Ejektör, kırma av tüfeklerinde tüfek açıldığında ateşlenmiş kovanı yaylı bir mekanizmayla dışarı fırlatan parçadır. Ekstraktör ise kovanı yalnızca bir miktar geriye çeker; elle alınması gerekir.

F

Fişek yatağı: Fişek yatağı, namlunun arka ucunda fişeğin oturduğu bölümdür; uzunluğu (70, 76 veya 89 mm) tüfeğin güvenle atabileceği en uzun fişeği belirler.
Forcing cone (Geçiş konisi): Forcing cone, fişek yatağından namlu çapına geçişi sağlayan konik bölümdür; uzatılmış geçiş konisi saçmanın namluya daha yumuşak girmesini amaçlar.

G

Gaz piston (gas ram): Gaz piston, yaylı sistemdeki helezon yayın yerine sızdırmaz bir silindirde sıkıştırılmış gaz kullanan havalı silah sistemidir; daha düz bir kurma hissi, titreşimsiz atış ve kurulu bekletmeye dayanıklılık sağlar.
Gazlı sistem: Gazlı sistem, yarı otomatik av tüfeklerinde namludan alınan barut gazıyla bir pistonu iterek mekanizmayı çalıştıran sistemdir; algılanan geri tepmeyi yaymasıyla bilinir.
Geri tepme: Geri tepme, atış anında fişeğin ileri itişine karşılık tüfeğin omuza doğru geriye hareket etmesidir; tüfek ağırlığı, fişek yükü ve dipçik uyumu algılanan şiddeti belirler.
Gravür: Gravür, tüfeğin gövdesi ve metal parçaları üzerine elle veya makineyle işlenen süsleme desenidir; işlevsel değil estetik bir özelliktir ve fiyatı etkiler.
Güç kaynağı (havalı silah): Güç kaynağı, havalı silahta saçmayı iten sıkıştırılmış havanın veya gazın nasıl elde edildiğini belirten özelliktir; başlıca türleri yaylı, gaz pistonlu, PCP (ön dolumlu), CO2 ve pompalı sistemlerdir.

H

Havalı kalibre: Havalı kalibre, havalı silahın attığı saçmanın çapını milimetre veya inç cinsinden belirten ölçüdür; en yaygın değerler 4,5 mm (.177) ve 5,5 mm (.22) olup 6,35 mm (.25) ve daha büyük kalibreler de bulunur.

K

Kabza: Kabza, dipçiğin tetik elinin kavradığı bölümüdür; tabanca kabza, yarı tabanca kabza ve İngiliz (düz) kabza en yaygın biçimlerdir.
Kalibre: Kalibre, av tüfeğinde namlu iç çapını ifade eden ölçüdür. 12, 16, 20 ve 28 kalibrede düşük sayı daha geniş çap demektir; .410 ise inç cinsinden doğrudan çapı belirtir.
Kırma namlulu havalı tüfek: Kırma namlulu havalı tüfek, namlunun menteşeden aşağı kırılarak hem yayın veya gaz pistonun kurulduğu hem de saçmanın doğrudan namluya yerleştirildiği en yaygın kurma sistemine sahip havalı tüfektir.
Kollu mekanizma (lever action): Kollu mekanizma, tetik korkuluğunun altındaki kolun aşağı ve yukarı hareketiyle boş kovanı atıp yeni fişeği süren elle çalışan tekrarlı mekanizmadır; kompakt yapısı ve hızlı tekrar atışıyla bilinir.
Kombine tüfek: Kombine tüfek, bir yivli ve bir yivsiz namluyu aynı gövdede birleştiren kırma tüfektir; tek tüfekle hem saçma hem mermi atma imkânı verir ve karışık av sahalarında kullanılır.
Krom kaplama: Krom kaplama, namlu iç yüzeyinin ve fişek yatağının korozyona ve aşınmaya karşı sert krom tabakasıyla kaplanmasıdır; temizliği kolaylaştırır.

L

LOP (Dipçik boyu): LOP (length of pull), tetiğin ortasından dipçik pedinin ortasına kadar olan mesafedir; dipçik boyu olarak da adlandırılır ve tüfeğin kullanıcıya uyumunun temel ölçüsüdür.

M

Magnum fişek: Magnum fişek, standart 70 mm fişekten daha uzun (76 mm, bazen 89 mm) ve genellikle daha ağır saçma yüklü fişektir; yalnızca uygun fişek yatağına sahip tüfeklerde kullanılır.
Manometre: Manometre, PCP ve CO2 havalı silahlarda tüpteki hava veya gaz basıncını gösteren küçük basınç göstergesidir; kalan atış kapasitesini ve dolum zamanını takip etmeyi sağlar.
Mekanizma: Mekanizma, av tüfeğinin fişeği yatağa sürme, ateşleme ve boş kovanı dışarı atma biçimini belirleyen çalışma düzenidir. Yarı otomatik, pompalı, süperpoze, yandan çifte, tek kırma ve sürgülü başlıca mekanizma tipleridir.

N

Namlu çıkış enerjisi (joule): Namlu çıkış enerjisi, saçmanın namlu ağzındaki kinetik enerjisidir ve joule (J) ile ifade edilir; saçma ağırlığı ile çıkış hızından hesaplanır ve havalı silahın gücünü anlatan en doğru ölçüttür.
Namlu çıkış hızı: Namlu çıkış hızı, saçmanın namlu ağzını terk ettiği andaki hızıdır; metre/saniye (m/s) veya feet/saniye (fps) ile ifade edilir ve aynı silahta saçma ağırlığına göre değişir.
Namlu örtüsü (shroud): Namlu örtüsü, havalı silahta namlunun üzerini kaplayan ve namlu ağzından çıkan havanın sesini azaltmaya yardımcı olan boru biçimli dış kılıftır; namluyu darbeden de korur.
Namlu ucu dişi: Namlu ucu dişi, yivli tüfeklerde namlu ağzının dış yüzeyine açılan vida dişidir; namlu ağzı freni veya koruyucu kapak gibi aksesuarların namluya vidalanarak takılmasına imkân verir.
Namlu uzunluğu: Namlu uzunluğu, fişek yatağı dahil namlunun arka ucundan ağzına kadar olan mesafedir; av tüfeklerinde genellikle 61–81 cm (24–32 inç) aralığında olur.
Nişan bandı: Nişan bandı, namlu üstünde boydan boya uzanan ve gözü arpacığa yönlendiren şerittir; düz, havalı (ventilasyonlu) veya kademeli yapıda olabilir.

P

PCP (ön dolumlu havalı): PCP (pre-charged pneumatic), silah üzerindeki tüpün yüksek basınçlı havayla önceden doldurulduğu ve her atışta bu havanın bir kısmının kullanıldığı havalı silah sistemidir; tek dolumla çok sayıda atış ve düşük geri tepme sağlar.
Pompalı: Pompalı av tüfeği, ön elin ileri geri çekilmesiyle boş kovanı atıp yeni fişeği süren, elle çalıştırılan tek namlulu tekrarlı tüfektir; sade ve dayanıklı yapısıyla bilinir.

R

Regülatör: Regülatör, PCP havalı silahlarda tüpteki yüksek basıncı her atışta sabit bir çalışma basıncına düşüren parçadır; tüp boşalırken bile atıştan atışa tutarlı çıkış hızı sağlar.

S

Saçma numarası: Saçma numarası, fişeğin içindeki saçma tanelerinin çapını belirten ölçüdür; numara büyüdükçe tane küçülür. Küçük av için yüksek, büyük av için düşük numaralar kullanılır.
Süperpoze: Süperpoze, iki namlusu alt alta yerleştirilmiş kırma av tüfeğidir; ince nişan hattı ve namlu başına farklı şok kullanabilme imkânıyla av ve plak atışlarında yaygındır.
Sürgü mekanizması (bolt action): Sürgü mekanizması, kullanıcının bir kolu kaldırıp geri çekerek boş kovanı attığı ve ileri sürüp kilitleyerek yeni fişeği yatağa yerleştirdiği elle çalışan tekrarlı mekanizmadır; yivli tüfeklerde en yaygın tiptir.

Ş

Şarjör kapasitesi: Şarjör kapasitesi, bir av tüfeğinin hazne veya şarjöründe fişek yatağındaki hariç kaç fişek taşıyabildiğini ifade eder. Değer fişek boyuna göre değişebilir.
Şok: Şok, namlu ağzındaki daralmadır; saçma demetinin ne kadar sıkı veya açık dağılacağını belirler. Sabit ya da değiştirilebilir (iç/dış) olabilir.
Şok kodları (Cyl / IC / M / IM / F): Şok kodları, namlu ağzındaki daralma derecesini gösteren kısaltmalardır: Cyl (Cylinder) en açık, IC (Improved Cylinder), M (Modified), IM (Improved Modified) ve F (Full) en dar şoktur.

T

Tek kırma: Tek kırma, tek namlulu ve tek fişeklik kırma av tüfeğidir; hafifliği, sadeliği ve uygun fiyatıyla başlangıç ve yürüyüş avı tüfeği olarak bilinir.
Tetik çekme ağırlığı: Tetik çekme ağırlığı, tetiğin ateşlemeyi gerçekleştirmesi için uygulanması gereken kuvvettir; genellikle kilogram veya libre ile belirtilir ve atış kontrolünü etkiler.

V

Ventilasyonlu nişan bandı: Ventilasyonlu (havalı) nişan bandı, namludan küçük ayaklarla ayrılmış ve altında hava geçişi bulunan nişan bandıdır; ısınan namlunun oluşturduğu görüntü titremesini azaltır.

Y

Yandan çifte: Yandan çifte, iki namlusu yan yana yerleştirilmiş geleneksel kırma av tüfeğidir; hafifliği ve klasik görünümüyle özellikle yürüyüş avlarında tercih edilir.
Yarı otomatik: Yarı otomatik av tüfeği, her tetik çekişinde bir fişek atan ve boş kovanı atıp yeni fişeği gaz veya atalet enerjisiyle kendiliğinden süren tek namlulu tüfektir.
Yaylı sistem (springer): Yaylı sistem, kurma hareketiyle sıkıştırılan güçlü bir helezon yayın tetik çekildiğinde pistonu ileri iterek havayı sıkıştırdığı havalı silah sistemidir; dış kaynak gerektirmez ve her atışta yeniden kurulur.
Yiv adımı (twist): Yiv adımı, namlu içindeki yivlerin bir tam tur dönmek için namlu boyunca aldığı mesafedir; genellikle 1:10 gibi bir oranla veya milimetre ile verilir ve merminin dönüş hızını belirler.
Yiv ve set: Yiv ve set, yivli namlunun iç yüzeyine helezon biçiminde işlenen oluklar (yiv) ve aralarında kalan çıkıntılardır (set); mermiye kendi ekseni etrafında dönüş vererek uçuş kararlılığı sağlar.
Yivli kalibre: Yivli kalibre, yivli tüfeklerde mermi çekirdeğinin çapını ve kullanılan fişek tipini belirten tanımdır; milimetre (ör. 7x64) veya inç (ör. .308) cinsinden yazılır ve yivsiz tüfeklerdeki kalibre sisteminden farklıdır.
Yivli ve yivsiz namlu farkı: Yivli namlu iç yüzeyinde helezon oluklar bulunur ve tek mermi çekirdeğini döndürerek uzak mesafeye isabetli taşır; yivsiz namlu düz ve pürüzsüzdür, saçma demeti veya tek kurşun atan av tüfeklerinde kullanılır.